Kto nie może być świadkiem w sprawie rozwodowej — i kto ma prawo odmówić zeznań
W poprzednim artykule pisałam o tym, kogo warto powołać na świadka w sprawie rozwodowej i o czym świadkowie mogą zeznawać. Dziś druga strona medalu — równie ważna, a znacznie rzadziej omawiana: kogo powołać nie można, nawet gdybyś bardzo chciał, i kto może po prostu odmówić. Nieznajomość tych zasad prowadzi do wniosków dowodowych, które sąd oddali — i do niepotrzebnych rozczarowań.
Dzieci — najważniejsze ograniczenie w sprawach rozwodowych
Kodeks postępowania cywilnego zawiera przepis stworzony specjalnie dla spraw małżeńskich. W sprawie o rozwód nie mogą być przesłuchiwani jako świadkowie małoletni, którzy nie ukończyli 13 lat, a zstępni stron — czyli Wasze dzieci i wnuki — którzy nie ukończyli lat 17.
Przeczytaj to uważnie, bo tu kryje się częste nieporozumienie. Obce dziecko (np. dziecko sąsiadów) może zeznawać po ukończeniu 13 lat. Ale Wasze wspólne dziecko nie może być świadkiem w Waszym rozwodzie przed ukończeniem 17 lat — niezależnie od tego, jak bardzo jest dojrzałe i jak wiele widziało.
To nie jest przeoczenie ustawodawcy. To świadoma ochrona: dziecko nie może być stawiane w sytuacji, w której zeznaje „przeciwko” jednemu z rodziców. Widziałam rodziców, którzy chcieli „dać dziecku głos” na sali sądowej — i zawsze powtarzam to samo: sala rozpraw to ostatnie miejsce, w którym Wasze dziecko powinno opowiadać o rozpadzie Waszego małżeństwa. Jeśli głos dziecka jest istotny — na przykład w sprawach opieki — sąd ma inne narzędzia: wysłuchanie dziecka w przyjaznych warunkach poza salą rozpraw czy badanie w OZSS. To nie to samo, co zeznawanie w charakterze świadka.
Kto jeszcze nie może zeznawać
Poza dziećmi kodeks wyklucza jako świadków między innymi: osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń (np. z powodu stanu zdrowia), przedstawicieli ustawowych stron, a także mediatora — co do faktów, o których dowiedział się podczas mediacji, chyba że obie strony zwolnią go z tajemnicy. Duchowny nie może być przesłuchany co do faktów powierzonych mu na spowiedzi.
Warto również przeczytać: Dostałeś pozew o rozwód? Co zrobić w pierwszej kolejności
Zwróć uwagę na mediatora: to ważna gwarancja. Wszystko, co padło podczas mediacji — propozycje ugodowe, przyznania, emocjonalne deklaracje — nie wróci do Ciebie na sali sądowej. Dzięki temu w mediacji można rozmawiać otwarcie.
Prawo odmowy zeznań — kto może powiedzieć „nie”
Czym innym jest zakaz zeznawania, a czym innym prawo odmowy zeznań. Przysługuje ono najbliższym stron: małżonkom, wstępnym (rodzice, dziadkowie), zstępnym, rodzeństwu oraz powinowatym w tej samej linii lub stopniu — czyli m.in. teściom i szwagrom — a także osobom pozostającym ze stroną w stosunku przysposobienia. Co istotne, prawo odmowy trwa także po ustaniu małżeństwa.
W praktyce rozwodowej oznacza to: Twoja mama, Twój brat, Twoja teściowa — każde z nich może odmówić zeznań i sąd tę odmowę po prostu przyjmie, bez pytania o powody. Dlatego zanim wpiszesz kogoś z rodziny na listę świadków, porozmawiaj z nim. Powołanie teściowej, która na rozprawie skorzysta z prawa odmowy, daje Ci dokładnie nic — poza kolejnym terminem rozprawy i zbędnym napięciem.
Jest jedno zastrzeżenie: w sprawach o prawa stanu (np. o ustalenie ojcostwa) odmowa zeznań jest ograniczona — ale w sprawie o rozwód prawo odmowy przysługuje w pełnym zakresie.
Prawo odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie
Nawet świadek, który zeznaje, może odmówić odpowiedzi na poszczególne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub jego bliskich na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową, albo naruszałaby istotną tajemnicę zawodową. Przykład z życia spraw rozwodowych: świadek zapytany o własny udział w ukrywaniu majątku czy o relację intymną z jedną ze stron może odmówić odpowiedzi na to konkretne pytanie — choć na pozostałe odpowiadać musi.
Co z tego wynika strategicznie
Po pierwsze — planuj listę świadków z uwzględnieniem tych ograniczeń. Jeśli kluczowa wiedza jest po stronie osób, które mogą odmówić zeznań, potrzebujesz planu B: dokumentów, innych świadków, innych dowodów. Po drugie — pamiętaj, że ograniczenia działają w obie strony: rodzina drugiego małżonka również może odmówić zeznań, także wtedy, gdy to Ty ją powołasz. Po trzecie — nie buduj sprawy na dziecku. Ani prawnie, ani po ludzku to nie jest droga, którą warto iść.
Podsumowanie
W sprawie rozwodowej nie zeznają: Wasze dzieci przed ukończeniem 17 lat, małoletni poniżej 13 lat, mediator i kilka innych kategorii osób. Najbliższa rodzina obu stron — w tym teściowie — ma prawo odmówić zeznań w całości, a każdy świadek może odmówić odpowiedzi na pytanie, które by go obciążało. Dobra strategia dowodowa uwzględnia te reguły od początku, zamiast boleśnie odkrywać je na rozprawie.
Zastanawiasz się, jak zbudować materiał dowodowy w swojej sprawie? Zapraszam na konsultację do mojej kancelarii adwokackiej w Legnicy — przeanalizujemy, czym dysponujesz i co z tego realnie zadziała w sądzie.
Agata Jacewicz
Absolwentka prawa i administracji Uniwersytetu Wrocławskiego, od 2016 roku wpisana na listę adwokatów Okręgowej Rady Adwokackiej we Wrocławiu. Praktykę zdobywała pod okiem adwokata Pawła Gromotki. W pracy stawia na indywidualne podejście do każdej sprawy, skuteczność i szybkie osiąganie wyznaczonych celów.
